ARCHITECT.NEMONEH.COM
مقاله ها
 
مقاله ها

مقالات
گنبد در معماری ایران
<<گنبد

گنبد در معماری ایران

پوشش گنبد در ایران پییشنه ای دیرینه دارد. کمبود چوب های استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصـلی پوشش تخت است، سبب شده است که پوشش سغ sagh و گنبد روایی پیدا کند و بخصوص در دهانه های وسیع ترجای پوشش تحت را بگیرد . قدیمی ترین شکل های منحنی در پوشش زیرین چغازنبیل متعلق به هزاره دوم دیده شده است.

با وقفه طولانی در دوران هخامنشی معماری درخشانی با پوشش مرتفع و مسطح در اوج قدرت و کارائی جلوه دارد ولی چه قبل و چه بعد از آن بعلت فراهم نبودن شرایط خاص اقتصادی در این دوران آوردن چوب سدر از جبل عامل و ساج از گنداره همیشه میسر نبوده و در جنگل ها و جلگه های این سرزمین هم چوب مناسب پوشش پرورش نمی یافته است لذا طاق های منحنی و گنبد جای اصلی خود را به عنوان یک پدیده ساختاری و اقلیمی در معماری ایران به آسانی پیدا می کنند.

متاسفانه از معماری دوران اشکانی که در واقع پوشش سغ آغاز می شود در داخل ایران نمونه ای بجای نمانده است. در خارج از محدوده ایران کنونی به یکی دو نمونه از پوشش سغ بر می خوریم که یکی hattra یا الحضر است و دیگری کاخ آشور و ایندو نیز چهره روشنی از چگونگی پوشش به دست نمی دهند.

گنبد در دوران ساسانیان

در دوران ساسانی گنبدسازی آنچنان رواج می گیرد و تکامل می یابد که از آن پس تا امروز پوشش گنبدی از نظر ساخت به صورت الگو و دستور العمل کلی مورد بهره برداری قرار می گیرد.

دقیق ریاضی در شکل بندی و ساختمان و با کاربست شیوه های صحیح صورت می گیرد که در همه انواع، گنبدها بدون احتیاج به گاه بست و کالبد و قالب در برابر همه نیروهای فشاری و رانشی به خوبی مقاومت می کنند، گرچه در گوشه سازی ها از اوایل دوران اسلامی تاکنون تحولاتی چند صورت گرفته است اما روش گنبدسازی در ایران همواره ویژگی اجرائی و فرهنگی خاص خود را دنبال کرده است. آنچه قابل ذکر است آنکه این ویژگی چه در شکل چه در اجرا (نداشتن قالب) آن را با گنبدهای مشرق زمین همواره متفاوف می کند.

تعریف هندسی گنبد: گنبد مکان هندسی نقاطی است که از دوران چِفدی مشخص حول یک محور قائم به وجود می آید.

گنبد در زبان معماری: گنبد پوششی است که بر روی زمینه ای گرد برپا شود

تقسیم بندی گنبد

گنبد از سه قسمت تشکیل شده است:

۱ـ گنبد خانه یعنی زمینه گنبد
۲ـ بَشن هیکل یعنی قسمتی که روی زمینه ته رنگ به صورت مکعب بالا می آید و یک یا دو طرف آن باز است (در گنبدهای قبل از اسلام هر چهار طرف به دهانه های باز منتهی می شد).
۳ـ چپیره جمع شده

از آنجائی که در معماری ایرانی به ندرت به ته رنگ گرد بر می خوریم و معمولاً قسمت انتهائی بشن به شکل، مربع و گاهی مستطیل است با چپیره کردن آن را تبدیل به دایره می کنند بعد گنبد روی آن سوار می شود. به همین دلیل مرحله چپیره شدن در گنبدسازی شایان توجه است زیرا امکان داشتن زمینه گرد است که اجرای نهایی پوشش گنبد را میسر می سازد

.معمولاً در نقشه هائی که پوشش به صورت گنبد طراحی می شود زمینه را به شکل مربع در نظر می گیرند تا به سادگی بتوان آن را تبدیل به ۸ و ۱۶ و ۳۲ و بالاخره دایره کرد .

گنبد سازی در ایران

در ایران به ندرت روی زمینه مستطیل نزدیک به مربع هم اجرا شده است در این صورت مستطیل تبدیل به ۶ و ۱۲ و سپس بیضی نزدیک به دایره می شود و گنبد روی بیضی قرار می گیرد. به این نوع گنبد که مقطع افقی آن به جای دایره بیضی است کمبیزه گفته اند. از نمونه های این نوع گنبد با ته رنگ بیضی مسجد حاج رجبعلی تهران و امامزاده زید بن علی در ورامین قابل ذکرند

چپیره

چپیره سازی در گنبد به دو بخش عمده تقسیم می شود

گوشه سازی گوشه بندی
شکنجچین و چروک

گوشه سازی

گوشه سازی یا گوشه بندی یعنی ساختن و تبدیل کردن شکل چهار گوشه بشن به هشت گوشه و به ترتیب ۱۶ و ۳۲ و ۶۴ گوشه و بالاخره دایره و با تبدیل کردن شکل مستطیل نزدیک به مربع به ۶ و ۱۲ گوشه و بالاخره بیضی است. در حالت اخیر مستطیل بشن باید نسبت اندازه های اضلاعش طوری باشد که به راحتی قابل تبدیل به شش گوشه شود مثلاً نسبت ۴ و ۴/۳ قابل تقسیم است. البته با استفاده از کاربندی انواع زمینه های مرسوم در معماری ایرانی را می توان به نحو مطلوب تبدیل به دایره کرد.

گوشه سازی خود شامل دو بخش است :

۱ - اسکنج یا سِکُنج
۲ - ترمبه یعنی جمع شده

1- اسکنج

اسکنج متشکل از دو طاق اریب است که همدیگر را در یک نقطه قطع کرده باشند.
شیوه زدن طاق ممکن است بصور مختلف رومی، ضربی، چپیله (لاپوش و تیغه ای ( باشد در هر حال تقاطع دو طاق این نوع گوشه سازی را به وجود می آورد. ذکر این نکته ضروری است که بارهای وارد بر گنبد به این گوشه ها منتقل نمی شود. به همین دلیل هم، نوع اجرای گوشه سازی تأثیری در چگونگی افزیر گنبد ندارد

2- ترمبه = سرمبه = سلمبه

نوع دوم گوشه سازی به صورت ترمبه است در هیچ یک از لغت نامه های ایرانی به کلمه ترمبه بر نمی خوریم. لغتی به صورت ترکیب طاق و طرمب آمده است که معنای آن را پشت هم اندازی و طاق روی طاق سوار کردن نوشته اند حال آنکه خود لغت ترمبه به معنی، یک چیز جمع شده، عمده، پیش آمده، تریده (به طرف جلو سریده شده) است. در واقع ترمبه همان معنی اسکنج را دارد که کنج پیش آمده باشد.

ترمبه بر عکس سکنج به چهار طریقه پوشش می شود: یک گوشه سازی با چوب به شکل جلو آمده که حالت خاص و استثنائی ترمبه تلقی می شود. و سه طریق دیگر به شکل سغ یعنی پوشش منحنی شکل است که شامل فرم های زیر می شود :

۱ـ فیلپوش
۲ـ ترمبه پتگین = پتکین patkin
۳ـ ترمبه پتگونه یا پتکانه (پتکانه صحیح تر است)

گنبدهای دوپوسته میان تهی

در این وضعیت آهیانه و خود تا ناحیه شکرگاه یعنی زاویه ۵/۲۲ درجه نسبت به سطح افقی کاملاً به هم پیوسته اند و از این قسمت به بعد دوپوسته تدریجاً از هم فاصله می گیرند و جدا از هم کار می کنند. اما در کرمان اکثراً بین دوپوسته صندوقه شده است . برای صندوقه کردن چهار تا آجر را به صورت عمودی کنار هم می گذارند و روی آن ها با آجر دیگری می پوشانند این صندوقه ها را در چند جا بین خود و آهیانه ایجاد می کنند. در این حالت گنبد از لحاظ افزیر مثل گنبد دوپوسته پیوسته است فقط سبک تر اجرا شده است. در واقع فضاهای خالی بین صندوقه ها از بار اضافه گنبد می کاهد . گنبدهای دوپوسته كاملا از هم گسسته یا گسیخت :در چنین ترکیبی خود و آهیانه کاملاً از هم جدا هستند .

آهیانه

آهیانه در لغت به معنی جمجمه است و در معماری به پوسته داخلی گنبد اطلاق می شود. چفدهائی که برای این پوسته در نظر گرفته می شود معمولاً بیضی هستند. در اصطلاحی عامیانه تر می گویند که آهیانه نباید از نصف تخم مرغ کوتاهتر باشد معهذا گاهی پوشش زیرین گنبد را با چفدی بسیار کم خیز مشاهده می کنیم به این چفدها تشتک یا تاوه گویند و از دوران هر یک حول محور قائمی که از رأس آن می گذرد پوشش مطلوب به دست می آید. اما این پوسته ها را دیگر نباید آهیانه نامید چه معمولاً نهنبن یا عرقچین کاربندی هستند.

در ایران چفد یا طاق یا گنبد را از شروع منحنی (پا کارقوس) روی پایه قرار نمی دادند بلکه تا حد معقولی که نوع و اندازه دهانه آن را تعیین می کرد لبه منحنی را بطور قائم پائین می آوردند بعد روی پایه قرار می دادند این کمکی بود که نیروی رانش طاق بهتر در مرکز ثقل پایه قرار گیرد. این فاصله عمودی از پائین ترین نقطه منحنی تا پایه را پاراستی یا پاراسته گفته اند. پاراستی در اجرای چفد پاشنه نامیده می شود.

برای ساختن آهیانه معمولاً از شکلهای مازه دار استفاده می شده است و فقط در دهانه های بزرگ به منظور تحمل بار بیشتر گاه چفدهای تیزه دار به کار می برده اند .اما در پوشش رویی گنبد (خود) همیشه چفد، تیزه دار است.

انواع پوسته های آهیانه

۱ـ پوسته خاگی
۲ ـ پوشش چیله ـ چیلو ـ سیلو
۳ ـ پوشش بَستو ( بَستو ـ کوزه (
۴ ـ پوشش سَبوئی

طرز چیدن مصالح گنبد

گنبدها معمولاً‌ آجری یا خشتی هستند و به سه ترتیب چیده می شوند :
۱ ـ گِرد چین chin ـ Gerd.
۲ ـ رَگچین chin ـ Rag
۳ ـ تَرکین Tarkin

طاق ها و گنبدهای ایرانی هیچ کدام قالب ندارند حال آنکه اکثراً گنبدها در غرب توسط قالب زده می شوند.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

دایره المعارف بناهای تاریخی در دوره اسلامی (بناهای آرامگاهی) / ویرایش: محمد مهدی عقابی
هنر ايران / تاليف: گدار آندره / ترجمه: دكتر بهروز حبيبي
معماری ایران پیروزی شکل و رنگ / نوشته: پرفسور آرتور پوپ / ترجمه کرامت اله افسر
معماری ایران دوره اسلامی / مولف: محمد یوسف کیانی
منبع :
سعید سنجری فرد نویسنده :
 
مقالات
نظر شما
نام
ایمیل
تلفن
پیغام
 
 
 
مقالات
نظر شما

نام : زهیر روحی
پیام :مطالب عالی بود
لطفا اگر مطالب دیگری در مورد انواع طاق وگنبد داشتید برای تکمیل پروژه بنده ارسال نمایید

نام : سعید سنجری فرد
پیام :چشم به زودی انجام میشه

نام :الهه بهشتی
پیام :بهتر نیست به جای کلی توضیح و توصیف ( حتی با کلی جزییات)با گذاشتن سه یا چهار عکس از ایجاد توهمات جلوگیری شود و واقعیت دیده شود؟باور کنید خیلی راحت تر است! چند نمونه از سکنج و فیلپوش را اگه دارید واسم بفرستید خوشحال میشم! بسیار متشکرم

نام :مسعود زمانیها
پیام :سعید جان بنظر من هم الهه درست میگه

نام :mehdi
پیام :سلام
خوبید؟
من در حال تهیه یک مجموعه مستند تلویزیونی در مورد معماری ایران و استانها و بخصوص دنبال مورد گنبد هستم...خوشحال میشم اگه بیشتر با هم در ارتباط باشیم تا بتونم از تجارب شما توی این زمینه استفاده کنم ....

نام :مسعود زمانیها
پیام :مهدی جان ما هم بی اطلاع در زمینه مستند سازی نیستیم ، یک سری تجربه هایی توی این زمینه و نیز در زمینه سینما داشتیم . خوشحال میشم بتونیم با هم همکاری داشته باشیم

نام :رسول
پیام :خیلی عالی بود کلی استفاده کردم.همچنین مرسی از سلیقه قشنگتون برای صفحه

نام :بهنام و رسول
پیام :خوب بود?لطفا اگه چیزی در مورد مسجد جامع اصفهان و روند معماری آن و تغییرو تحول هایی که در دوره های مختلف داشته است?دارید برام ایمیل کنید.مرسی.ممنون از لطفتون

نام :معصومه
پیام :با سلام مطالبی جالبی را در وبلاگتون گذاشتین ممنون چون به انواع گنبد واقفین میشه انواع گنبد رو همراه با عکس و جزئیات برام بفرستین ممنون میشم آخه دارم واسه کنکور میخونم نیاز شدید دارم که بدونم در ضمن اگه مطالبی خلاصه در مورد معماری سنتی هم داشتین همین طور ممنون

نام :سید مازیار
پیام :با عرض سلام خسته نباشی .
عالی است . من در مورد انواع گنبدها ? طاق ها ? قوسهاو انواع مساجد تک ایوانی شبستانی دو ایوانی و سه ایوانی چهار طاقی کلا در مورد مسجد باشد برام به ایمیلم بفرستید . با تشکر

نام :رضا
پیام :باعرض سلام وخسته نباشید خدمت شما دوست گرامی من دانشجوی عمران هستم پورجه ام در مورد مهماری ایرانی هست لطفا اگر مطلبی در این مورد دارید به ایمیلم بفرستید با تشکر

نام :رضا
پیام :با عرض سلام وخسته نباشید اگر ممکنه فایل مطلب فوق را بصورت wordبرای من ارسال کنید

نام :رضا
پیام :سلام
منم با الهه موافقم
میدونین چیه
آخه جریان اینه که همه کپی میکنن
من هر جا گشتم همین مطالب بود
هیچ کس به خودش زحمت نداده که متن رو تحلیل کنه و بتونه مطابق اون متنها یه عکس هم بذاره تا بهتر متوجهش بشیم

نام :مسعود زمانیها
پیام :این متن دوست خوبم سعید نوشته ، جالب اینجاست که بعضی از دوستان میگن که چرا نمیشه کپی کرد ؟! با اینکه من جلوی کپی شدنشو گرفتم کل اینترنت پر شده از کپی های این سایت
من هم از سعید می خوام که این دست نوشتشو با عکس تحلیل کنه

نام :مهشید
پیام :بهتر بود عکس بیشتر میذاشتی تا بهتر بشه درک کرد

نام :faranak
پیام :khase nabashid,, age emkan dare jozeeati ke dar in mabhas tozih dadin ba axe hamrah bashe..man daneshjoe memari hastam... va be komake shoma niaz daram...

نام :نگار
پیام :خیلی عالی بود و خیلی کمکم کرد ممنون و سپاس گزارم

نام :نگار
پیام :خیلی خیلی عالی بود ممنون

نام :نادر ایرانی
پیام :مطالبتون نقص های زیادی داره سعی کنید کامل بشه ممنون

نام :رضا
پیام :من هم باالهه ورضاموافقم

نام :faezeh
پیام :salam mer30 ali bud

نام :ramin
پیام :با سلام?
خیلی ممنون می شوم اگر تصاویری مربوط به شیوه های گوشه سازی در معماری اسلامی ایران برایم بگذارید?خیلی گشتم فقط مطلب هست اماتصویر هیچی..............
خیلی لازم دارم اگه لطف کنید مرجعی هم برای نحوه ترسیم انواع گوشه های برایم معرفی کنید.

نام :الهه
پیام :اگر هر مطلبی را همراه با عکس های واضح تر نشان بدهید بهتر متوجه مطلب میشویم.مرسی

نام :morteza
پیام :matlabe jalebi bob mer30
age rajebe ideha va kansept ham mataleb bezarid jaleb mishe
montazere mataleb badi hastam

نام :mina
پیام :lotfan matalebe jadidi dar in bare va darbareye memariye eslami hamrahe ax dashtin bara man befrestin mamnun misham

نام :قاسم
پیام :چه جوری میشه از این صفحه کپی گرفت

نام :JAMILEH
پیام :سلام.عالی بودولی میشه در مورد گنبد اطاعات بیشتری به ایمیلم بفرستید ممنو میشم

نام :علی
پیام :سلام مقاله درباره چهار طاقی دارین بزارین واسه دانلود خوهشن .مرسی

نام :مریم
پیام :ممنون

نام :یونس
پیام :درود
برای سمیناری که در پیش دارم احتیاج به 1 مستند یا انیمیشن از ساخت طاق و گنبد دارم.اگر میتونید کمکم کنید.
با سپاس فراوان.

نام :shima
پیام :salam khaste nabashid...
man niyaz be etelaati dar morede tarighe sakht gonbadhaye doreye sasani daram be hamrahe abade..
mrc az lotfe shoma

نام :bahar
پیام :alyy bud faghat age axs bezarin mamnun misham

نام :alisoltanian1392@gmail.com
پیام :سلام. مطالب مختصر و خیلی مفید بود.

نام :علی سلطانیان
پیام :سلام. مطالب مختصر و خیلی مفید بود.

نام :سارا
پیام :الهه جان گل گفتی.با این همه خوندن طوطی واری تا حالا سر در نیاوردم چی به چیه.اگه چندتا عکس بذارین بجای این همه توضیح به راحتی درک میشه کرد.ممنون.

نام :فرانک
پیام :با سلام و تشکر - کاش ممنوعیت استفاده و کوپی از مطالب وجود نداشت

نام :فاطمه
پیام :ممنون خيلي خوبه خيلي كمكم كرد

نام :فاطمه
پیام :با سلام

من یه چیزایی در این مورد خوندم در قسمت ترمبه ترمبه از نوع چوب یا فراموش شده بود و یا به هر دلیلی نبود .
ولی در کل خوب بود

 
صفحه اصلی
صفحه اصلی
مقاله ها
مقاله ها
تمام مقاله ها ::________
به ترتیب حروف الفبا ::________
آثار معماری
آثار معماری
آرشیتکت های نمونه
آرشیتکت های نمونه
آثار آرشیتکت ها
آثار آرشیتکت ها
سبک ها
سبک ها
فرهنگستان
فرهنگستان
خبرنامه
خبرنامه
درباره ما
درباره ما
ارتباط با ما
ارتباط با ما



| صفحه اصلی | درباره ما | ارتباط با ما | نقشه سایت | مقاله ها | آثار معماری | آرشیتکت های نمونه | آثار آرشیتکت ها | سبک ها | فرهنگستان |




کلیه حقوق این سایت وابسته به گروه نمونه می باشد
بازنشر مطالب منتشر شده در نمونه، در ساير سايت‌هاي اينترنتي ممنوع است، مگر به صورت لينك به صفحه‌ي مربوط در نمونه
© 2003_2012  nemoneh.com